Artykuł wyjaśnia, jak działa układ nerwowy pod wpływem stresu i dlaczego przeciążenie często prowadzi do masturbacji jako automatycznej reakcji. Opisuje dystres, okno tolerancji oraz wzorzec, w którym zachowanie się utrwala.

Dystres i okno tolerancji

Dorota i Wojciech po kolejnej kłótni wieczorem milczą w oddzielnych pokojach. Wojciech czuje, że zaraz zrobi coś, czego nie chce. Nie rozumie jeszcze, że kłótnia wyrzuciła jego układ nerwowy poza granice, w których potrafi jeszcze myśleć i wybierać, i że to właśnie ten stan, a nie zła wola, napędza jego kompulsywną masturbację. Poniżej opisano, co dzieje się z człowiekiem w takiej chwili.

Dwa pojęcia otwierają rozumienie mechanizmu masturbacji. Pierwszym jest dystres.

Stres sam w sobie jest neutralny, ponieważ jest reakcją układu nerwowego na wyzwanie. Może mobilizować, na przykład przed ważnym wystąpieniem, przed trudną rozmową czy przed egzaminem. Taki stres psycholodzy nazywają eustresem, bo służy, napędza i pomaga.

Dystres jest stresem, który przekracza zasoby człowieka, tak że nie może on sobie z nim poradzić. Przytłacza zamiast mobilizować. Dezorganizuje zamiast napędzać. Eustres jest wiatrem w żagle. Dystres jest wiatrem, który łamie maszt.

Dystres może przyjmować dwa oblicza, pozornie przeciwne. Pierwszym jest nadpobudzenie, w którym pojawiają się lęk niedający spokoju, drażliwość bez wyraźnego powodu, niemożność zatrzymania myśli, napięcie mięśniowe i płytki oddech. Drugim jest zamrożenie, czyli pustka, odrętwienie, brak energii i poczucie, jakby ktoś ściszył głośność świata. Oba stany są dystresem, choć wyglądają jak przeciwieństwa.

Dystres wiąże się z subiektywnym cierpieniem psychicznym. Nie jest synonimem poczucia winy czy wstydu. W psychologii klinicznej i seksuologii poziom takiego cierpienia psychicznego należy do najważniejszych kryteriów diagnostycznych przy ocenie, czy dane zachowanie lub trudność wymaga interwencji terapeutycznej.

Dystres może wyzwalać masturbację, gdy jest ona wyuczonym sposobem przywracania równowagi emocjonalnej. Układ nerwowy zna szybką i łatwo dostępną drogę uspokojenia napięcia i z niej korzysta. Dystres może także pojawiać się po epizodzie masturbacji w postaci wstydu, pustki i poczucia winy, i stać się nowym wyzwalaczem kolejnego epizodu.

Okno tolerancji

Drugim pojęciem jest okno tolerancji, czyli optymalny zakres pobudzenia układu nerwowego, w którym człowiek potrafi myśleć jasno, regulować emocje i reagować adekwatnie do sytuacji (Siegel). Kora przedczołowa, siedlisko świadomej decyzji, dostępu do wartości i perspektywy czasowej, działa optymalnie, gdy człowiek znajduje się w oknie tolerancji. Gdy jest poza oknem, jej aktywność poważnie spada.

Poza oknem tolerancji dzieje się coś zasadniczo innego. Gdy układ nerwowy jest zbyt mocno pobudzony, wchodzi w tryb walki lub ucieczki, który przynosi lęk, panikę, wściekłość i impulsywność. Gdy jest zbyt słabo pobudzony, wchodzi w tryb zamrożenia, w którym pojawiają się pustka, odrętwienie, brak energii i poczucie, że wszystko dzieje się za szybą. W obu stanach dostęp do wolnego wyboru jest poważnie ograniczony. W obu przypadkach masturbacja staje się raczej automatyczną reakcją na przeciążenie niż świadomym wyborem.

Okno tolerancji zawęża się pod wpływem stresu, traumy, braku snu, przewlekłego przeciążenia, wstydu i izolacji. Zawężone okno sprawia, że powstrzymanie się od masturbacji staje się dramatycznie trudne, bo układ nerwowy ma coraz mniej miejsca na zniesienie napięcia bez natychmiastowego rozładowania.

Historia wczesnych relacji z rodzicem ma duże znaczenie dla szerokości okna. Dziecko, które doświadczyło bezpiecznego przywiązania, buduje szersze okno tolerancji. Dziecko, które doświadczyło zaniedbania emocjonalnego, nadużycia lub nieprzewidywalności, buduje okno wąskie, i nie jest to jego wina. Okno tolerancji jest stanem dynamicznym, który zmienia się w czasie i który można w pewnym zakresie rozszerzać przez świadomą pracę.

Wzorzec masturbacji

Wzorzec masturbacji obejmuje więcej niż częstotliwość występowania epizodów. Jest kompletną mapą powtarzającego się zachowania, w której mieści się wszystko, co je poprzedza, towarzyszy mu i następuje po nim. Przypomina odcisk palca, który u każdego jest inny, a zbudowany z tych samych linii. Rozpoznanie własnego wzorca należy do najważniejszych rzeczy, jakie człowiek może zrobić w pracy nad kompulsją. Bez tego rozpoznania człowiek walczy z cieniem, nie wiedząc, skąd on przychodzi i dokąd zmierza.

Rytm i częstotliwość to pierwsze pytanie, a dotyczy ono tego, czy epizody pojawiają się codziennie o tej samej porze, czy nieregularnie i napadowo. Regularny rytm dobowy wskazuje na głębokie warunkowanie dopaminowe, wzorzec napadowy na mechanizm tamy i powodzi, czyli na tłumienie zamiast przetwarzania.

Wyzwalacze należą do najważniejszych elementów wzorca. Trzeba ustalić, jaka pora dnia, jakie miejsce, jakie urządzenie i jaki stan emocjonalny poprzedza epizod, a także czy następuje on zawsze po kłótni albo w samotne wieczory. Wyzwalacze bywają środowiskowe, emocjonalne, relacyjne i poznawcze. Człowiek, który zna swoje wyzwalacze, może się na nie przygotować, zanim głód seksualny przejmie kontrolę.

Stan emocjonalny przed epizodem jest kolejnym ważnym elementem wzorca. Chodzi o to, co człowiek czuł tuż przed, czy była to samotność, lęk, nuda, pustka, czy ból po konflikcie. Ten element wzorca ujawnia funkcję, jaką masturbacja pełni. Jeśli zawsze poprzedza ją samotność, masturbacja zastępuje bliskość. Jeśli zawsze poprzedza ją lęk, jest mechanizmem ucieczki od napięcia.

Obecność pornografii zmienia wiele. Masturbacja z pornografią i bez niej to strukturalnie różne zjawiska. Wzorzec z pornografią według obserwacji klinicznych częściej eskaluje i głębiej warunkuje. Wzorzec bez pornografii jest zazwyczaj głębiej zakorzeniony w regulacji emocjonalnej.

Kontekst relacyjny jest kolejnym wymiarem wzorca. Trzeba sprawdzić, czy epizody nasilają się, gdy relacja małżeńska jest trudna i gdy współmałżonek jest emocjonalnie niedostępny. Masturbacja pojawia się często jako substytut bliskości, której brakuje, albo jako nieuświadomiona reakcja na ból po konflikcie.

Praca nad kompulsją bez znajomości własnego wzorca to praca w ciemności. Ze znajomością wzorca to praca z mapą. Mapa znacznie zwiększa szanse, że człowiek dojdzie do celu, choć niczego nie gwarantuje.

Zobacz też

  • Fala głodu. Jak narasta pragnienie i jak można je przetrwać. Narastanie i opadanie pragnienia oraz surfowanie po impulsie.

  • Droga ku wolności. Cztery obszary pracy nad sobą. Cztery obszary pracy nad sobą.

  • Jak wyjść z dystresu po masturbacji. Praktyczne kroki po epizodzie masturbacji.

Artykuł należy do cyklu „Masturbacja. Wiedza, ocena moralna, pomoc”.